از اين دو نابود كننده و ديگرى نجات دهنده است . اگر تقويت يكى به اندازه تقويت ديگرى باشد هر دو مقاومت مىكنند ؛ و اين مانند آن است كه كسى گرمى براى مزاجش ضرر داشته باشد چنانچه چيزى كه برايش زيان دارد بخورد سپس به اندازه آن از خنكيها تناول كند پس از خوردن مانند آن است كه از هيچ كدام نخورده است . اگر استفاده از يكى بر ديگرى غلبه داشته باشد غالب اثر خود را خواهد بخشيد . همان گونه كه به حكم سنّت الهى هيچ ذره‌اى از خوردنيها و آشاميدنيها و داروها بى فايده نبوده و از تأثير در بدن خالى نيست همچنين ذره‌اى از خير و شر ضايع نمىماند و از ايجاد تأثير در نورانى كردن دل يا سياه كردن آن و نزديك گردانيدن آن به خدا يا دور كردن آن جدا نيست . بنابراين اگر انسان عملى انجام دهد كه يك وجب او را به خدا نزديك و ضمن آن كارى كند كه يك وجب از او دور شود ، وضع او به پيش از عمل برگشت مىكند و ثواب و عقابى براى او نيست . ليكن اگر عمل او چيزى است كه دو وجب او را به خدا نزديك مىسازد و عمل ديگر او يك وجب وى را از خدا دور مىكند ناچار يك وجب تقرب پيدا كرده است . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « به دنبال بدى نيكى كن تا آن را بزدايد « 1 » » . لذا هرگاه اخلاص ناب پس از رياى محض واقع شود ريا را محو مىكند و نيز چنانچه اين دو با هم جمع شوند ناگزير يكديگر را دفع و محو مىكنند . گواه اين مطلب اجماع امت است بر اين كه اگر كسى به قصد حج بيرون رود و ضمن آن تجارتى كند حج او درست است و ثواب آن به او داده خواهد شد با اين كه لذّتى از لذّتهاى نفس با عمل او آميخته شده است . آرى ممكن است گفته شود : هنگامى كه به مكه برسد و اعمال حج را به جا آورد به ثواب مىرسد ، چه تجارت او متوقف بر اعمال حج او نيست و عملش خالص است و آنچه ميان حج و تجارتش مشترك مىباشد طول راه است كه هرگاه در آن قصد تجارت داشته باشد ثوابى نخواهد داشت . ليكن درست آن است كه گفته شود : هرگاه حجّ انگيزهء اصلى او و تجارت غرضى تبعى و كمكى باشد نفس سفر نيز از ثواب بى بهره نخواهد بود . مىگويم : بلكه درست آن است كه گفته شود : تجارت اقدامى است براى تحصيل روزى و اين نيز عبادتى است و از لذّات نفس به شمار نمىآيد ، و پيش از اين گفته شد كه تعدّد نيّات براى امور خير موجب چند برابر شدن ثواب است . غزّالى مىگويد : گمان نمىكنم جهادگران ميان جنگ با كافرانى كه غنايم در محل آنها

--> ( 1 ) مكرّر در بخش رياضت نفس و بخش توبه ذكر شده است